از تهران به طهران مرا راهی نشان ده!

نوشتار حاضر تلاشی است جهت روشنگری اندر حال و احوال خیابانی از تهران که ریشه در گذشته دارد. خیابانی که امروزه در سکوت، رخت پیری بر تن کرده و بسیاری از افراد، رویدادها، مکان‌­ها، خاطره‌ها و معانی را در هزار جیبِ­ لباسِ مندرسش مخفی کرده؛ نگارنده کوشیده تا با ابژه قرار دادن خیابان، آنرا در محور زمان مورد بازخوانی قرار دهد.

نخستين کوشش­‌ها جهت توسعه تهران به دوره ناصری (1227- 1275 ه.ش) باز می­‌گردد. کوشش­‌هایی که از تجارب و الگوهای شهرسازی و معماری غرب نیز بهره بردند.[1] در دوره مذبور است که جمعيت تهران با 150000[2] نفر به محدوده توسعه خود در درون ديوارهاي طهماسبی می­ رسد و شهر محصور در حصار، مملو از جمعیت می‌شود.[3] ناصرالدینشاه به سال1252ه.ش(1873م) برای اولین بار به اروپا سفر می­‌کند و پس از بازگشت دستور ایجاد تغییرات ساختاری در شهر تهران را می دهد. دستور برنامه ریزی و طراحی شهری جدید به سال 1256ه.ش (1878م) در دستور کار قرار گرفته و زیر نظر صدراعظم، طرح شهر بر اساس الگویی با باروهای هشت ضلعي تهیه و مسئولیت اجرای آن به اداره احتسابیه تهران واگذار می‌شود.

اینگونه بولدوزر "ژرژ یوژن هاوسمن"[4]، جای گرفته در ذهن ناصرالدینشاه تازه از فرانسه برگشته به سال 1270 ه.ش (1891م) به دیوارهای کهن تهران می­‌رسد. دیوارهایی که روزی چنان سخت و استوار بودند که قاجارها هنگام فتح تهران به دردسر افتادند و آقامحمدخان برای فتح تهران، سلاح از دست سربازان گرفت و بیل به دستشان داد تا از راه قنات­ وارد تهران شوند.

مبنی بر طرح جدید شهر با عنوان "دارالخلافه ناصری"، ديوارهاي قديمي شهر فرو ريختند، خندق‌ها پرشدند و حصاری جديد به دور شهر ایجاد شد. ساخت میدان توپخانه (1260ه.ش) در بخش شمالی دیوارهای "دارالخلافه تهران" اولین محصول تغییرات ناصری در تهران بود که توسط محمد ابراهیم معمار باشی شکل گرفت و به نمادی از سبک تهران بدل شد. دیگر تجلی کالبدی تجددگرایی ناصری، خود را در ساخت خیابانی بر طبق نقشه ­ای از نجم ­الملک به سال 1270 ه.ش (1891م) انعکاس داد. خیابانی در جبهه غربی "باغ لاله­ زار" تازه وارد شده به شهر، از حد فاصل بخش شمال شرقی میدان مدرن و تازه تاسیس "توپخانه" به سوی دیوارهای شمالی شهر که با نام "خیابان لاله­ زار" خوانده شد.

از زمان تاسیس لاله ­زار تا به امروز، خیابان در  پنج برش زمانی؛ شکل­ گیری، بسط و توسعه، اوج، افول و استمرار افول و اغماء قابل بررسی است.

 

جدول یکم: معرفی، بررسی و وقایع نگاری خیابان لاله­ زار در پنج برش زمانی

لاله زار

شکل گیری

  • 1256ه.ش توسعه تهران به دستور ناصرالدین شاه و ورود باغ لاله­ زار به داخل شهر،
  • 1270ه.ش تاسیس خیابان لاله­ زار برطبق نقشه نجم­ الملک از بخش شمالی شرقی میدان توپخانه به سمت شمال شهر،
  • 1271ه.ش سنگ فرش نمودن خیابان و تجهیز آن با چراغ­ برق، نیمکت و خط واگن اسبی،
  • ظهور کاربری­ های شهری جدیدی چون عکاسی، سالن ­های تئاتر و سینما، هتل ،کافه، رستوران‌، خیاط­ خانه‌، گل­ فروشی و دیگر مغازه‌های خدماتی و فروش اجناس لوکس خارجی،
  • 1289ه.ش آغاز عصر مشروطیت و بازگشت‌ ایرانیان مقیم فرنگ به تهران و تبدیل لاله ­زار به محل حضور افراد روشنفکر و رواج گفتگو، مناظره و چاپ روزنامه و نیز پشتیبانی خیابان از مبارزات علیه استبداد،

بسط وتوسعه

  • 1304ه.ش آغاز سلطنت پهلوی اول با تاجگذاری رضا شاه پهلوی،
  • 1309 ه.ش فروریختن دیوارها دارالخلافه ناصری و توسعه تهران زیر نظر شهردار تیمسار بوذرجمهری،
  • امتداد و توسعه لاله ­زار از امتداد شمالی خود از سر خیابان شاه آباد (جمهوری) تا شاهرضا (انقلاب) و شکل­ گیری لاله زار نو،
  • ساخت ابنیه توسط معمارانی بنام، متاثر از جریانات فکری معماری آنروز جهان چون کنگره CIAM، مدرسه باهاوس و ...
  • آغاز کافه نشینی به مثابه امری فرهنگی در خیابان  با حضور افرادی سرشناسی چون صادق هدایت، مجتبی مینویی، بزرگ علوی، صادق چوبک و ...

دوره اوج

  • 1320ه.ش ورود متفقین به تهران، تبعید رضاشاه و آغاز سلطنت محمدرضا­شاه پهلوی،
  • رواج آزادی­های نسبی در شهر،
  • بسط و رونق فعالیت ­های فرهنگی، هنری و ادبی در لاله ­زار و توسعه تئاتر­ها و سینما­ها،
  • افتتاح کلاس­ های آموزش موسیقی،
  • ساخت ابنیه با سبک معماری مدرن اولیه و توسعه پاساژها،
  • رونق کافه­ها با حضور شاعران، نویسندگان و سایر هنرمندان سرشناس،
  • تشخص و هویت یافتن خیابان در تهران و کشور و پشتیبانی از کارکردهای متنوع،

دوره افول

  • با شروع دهه 40 ه.ش، افزایش روند شهرنشینی، توسعه تهران و انتقال فعالیت‌ها اداری و حکومتی به قسمت‌های جدید توسعه یافته در بخش شمالی شهر،
  • انتقال و جابجایی خانواده­ های قدیمی از لاله­ زار، محلات مجاور و بخش مرکزی تهران به سوی محلات تازه تاسیس شهر در بخش شمالی خیابان شاهرضا (انقلاب)، 
  • استحصال کارکرد فرهنگی و مفهومی روشنفکری خیابان به واسطه تغییر خیابان از تفرجگاه طبقه متوسط رو به بالا به تفرجگاه طبقه متوسط رو به پایین، ، 
  • استحصال مفهومی و کیفی سینماها، تئاترها و دیگر پاتوق­ های خیابان به واسطه  تغییر مراجعان و خواستگاه ایشان،
  • تنزل کافه­ های خیابان از مکانی با کارکردهای جریان­ ساز به مکانی­ هایی فاقد معنا،
  • هجوم فروشندگان کالاهای الکتریکی از دو خیابان پشت شهرداری و ناصرخسرو به محدوده لاله­ زار،

استمرار افول و به اغماء رفتن

  • در سال­ های منتهی به دهه 50 ه.ش، بالا گرفتن اعتراضات مردمی به حکومت پهلوی و شروع تظاهرات خیابانی،
  • 1357ه.ش سرنگونی حکومت پهلوی، پیروزی انقلاب اسلامی و شکل­ گیری نظام جمهوری اسلامی ایران،
  • هجوم به خیابان لاله ­زار به عنوان تجلی کالبدی و عینی برجامانده از دوره حکومت شاهنشاهی، تخریب و تعطیلی مکان­ های ناهمسو تشخیص داده شده با روحیات انقلابیون ، چون کافه ­ها، کاباره­ ها، سینماها و تئاترها،
  • 1359ه.ش آغاز جنگ تحمیلی ایران و عراق، 
  • تغییر کاربری­ فراگیر و تبدیل خیابان به صنف فروشندگان لوازم تجهیزات برق و الکترونیک،
  • تعطیلی تدریجی عموم فعالیت­­های فرهنگی ـ هنری خیابان در سال­ های جنگ و سال­ های پس از آن،
  • تخریب، عدم رسیدگی و تبدیل بسیاری از ابنیه واجد ارزش خیابان به پاساژ، پارکینگ، انبار و تولیدی،
  • مخدوش گشتن ذهنیت­ ها، هویت­ ها و خاطرات جمعی لاله ­زار به واسطه تخریب مکان­ ها، معانی و کلیت لاله ­زار،

 

ماخذ: نویسنده

اگر کمی درباره تهران بتوان، ایده­ بازی کرد و چون روایت‌های علمی ـ تخیلی برای تهران "دروازه زمانی" متصور بود که با عبور از آن بتوان در زمان سفر کرد، بی شک باید اذعان داشت که این دروازه­، "دروازه لاله­‌زار" خواهد بود. دروازه­ای مابین دو مقطع بیضی و دایره با انوار مشعشع طلایی پیرامون خود، که می­‌تواند تو را تا بی انتها به خاطره­ بازی، پرسه­ زنی و کشف و شهود پیش ببرد. اگر بخواهی! این پرسه­ زنی در شهر و همراه شدن با آدم ­ها و رویدادهایش از دریچه خیابان لاله­‌زار می­‌تواند به سبب ماهیت مفاهیم ذکر شده، متنوع، فرا چند بعدی، جمعی و حتی فردی باشد. از ملاقات میرزا زاده عشقی در لابی گراند هتل و نوشیدن قهوه با او تا رهسپار شدن اجرایی از عارف قزوینی، از شنیدن خبر ترور ناصرالدینشاه تا تاجگذاری ولیعهد تازه از تبریز رسیده، از گپ و گفت و انتظار کشیدن­‌های پر استرس در پیرامون دفاتر مجلات صبا، باختر و کیهان به سبب کسب اخبار جدید از مشروطه تا شاهد اعدام بودن شیخ فضل الله نوری در میدان توپخانه، از به نظاره نشستن کودتا ۱۲۹۹ تا تاجگذاری رضا میرپنج و خواندن او با نام رضاشاه، از توسعه لاله ‌زار و ساخت لاله­‌زار نو تا لباس نو به تن کردن و رساندن خود به درب سینما مایاک جهت تماشای این فیلم ناطق ایرانی[5]، از ملاقات وارطان آوانسیان در هنگام ساخت بناهای مدرنش در لاله­ زار نو تا تجربه پرسه­ زنی با هدایت، فرزاد، مینوی، چوبک و علوی در راه برگشت از یکی از کافه­‌ها، از پذیرش هجوم متفقین به کشور تا حضور مداوم عصرگاهان سربازها در خیابان، از تبعید رضاشاه از کشور تا سردادن فریاد شادی برای محمدرضا پهلوی که سوار بر اتوموبیل از میدان توپخانه به سوی کاخ گلستان می­‌رفت، از گپ و گفت­‌های بی وقفه در لاله‌زار درباره ملی شدن صنعت نفت تا پناه بردن به یکی از پاتوق­ های لاله‌زار از پس ۲۸ مرداد، از سرودن شعر "زمستان" م تا به رسالت تبدیل شدن شعر انقلابی در نزد ادبا و شاعران، از گپ و گفت­‌های طولانی در کافه فیروز و تا بالاگرفتن اعتراضات مردمی در بهمن 57 و پایین کشیده شدن مجسمه رضاشاه از میانه توپخانه تا تعطیلی کافه­ ها، سینماها و تئاترها، از هجوم فروشگاه‌ها، انبارها و بولدوزرها به لاله‌زار به اغما رفته، تا سرودن "کوچه ملی" گلرویی و تا حالا ...

لاله­‌زار امروز، خیابانی است که در عینیت خود "لاله­‌زار" نیست که در توصیفی واقع گرایانه "لاله" آن رفته و تنها "زارش" باقی مانده است "زاری" که شکل گرفته از؛ هجومِ جرثقیل، بولدوزر، فروشگاه ­های بزرگ کابل و سیم، لامپِ و کلیدهای ON و OFF که عینیت زندگی مشوش هر روزه‌ی خیابان توسط آن­ها روشن و خاموش می­‌شود، ساختمان­‌های زیبا اما پیری که ادعای نمایندگی معماری مدرن دارند، پاساژ­های زشت اما جوان که نماینده بورژوازی و رانت‌های مدیریت شهری هستند، مردانی از جنس گذشته و وامانده در خاطرات، بناهای مخروبه و فرو ریخته، هتل مبدل به انبار، سینما، تئاتر و باز سینما اما همگی با قفل­ های بزرگ بر لب، پول، سوداگری، سرمایه­ داری، بزک، توسعه و سایه.

 

 

[1] . عهد ناصری را می­باید بارزترین دوران شهرسازی غرب در ایران دانست.

[2] . براساس نخستین سرشماری به روش اروپایی آن توسط مدرسه دارلفنون به سال 1248 ه.ش (1869م).

[3] . محله عودلاجان در اين دوره بيشترين تمركز خانه ها و مغازه ها را در خود جاي مي‌داد.

[4] . شهردار صاحب نام پاریس در زمان ناپلئون بناپارت.

[5] . فیلم دختر لر، به سال ۱۳۱۲ ه.ش به کارگردانی اردشیر ایرانی و نویسندگی عبدالحسین سپنتا.

 

نسخه‌ای اصلی این نوشتار در قالب مقاله‌ای علمی - پژوهشی با عنوان "خوانشی از زندگی عینی در پیاده ­راه­‌های استانبول تا پرسه‌ ­زنی ذهنی در پیاده­ راه­‌های تهران" در فصلنامه هنرهای زیبا توسط نویسنده به چاپ رسیده است.

 

local_offer
اشتراک گذاری
chat نظرات

پر بازدید ترین ها

خیابان امین السلطانی که قوام یافت

خیابان امین السلطانی که قوام یافت

نویسنده : مریم میرزایی
از تهران به طهران مرا راهی نشان ده!

از تهران به طهران مرا راهی نشان ده!

نویسنده : مجید منصور رضایی
طلوعِ پایتختیِ تهران

طلوعِ پایتختیِ تهران

نویسنده : مجید منصور رضایی
طلوعِ پایتختیِ تهران  (بخش دوم)

طلوعِ پایتختیِ تهران (بخش دوم)

نویسنده : مجید منصور رضایی
حافظه می سوزانی، چند؟

حافظه می سوزانی، چند؟

نویسنده : مجید منصور رضایی
فضا، زن و تجربه‌ی تهران

فضا، زن و تجربه‌ی تهران

نویسنده : مریم کریمی
مالوپاساژ؛ به مثابه زمین بازی

مالوپاساژ؛ به مثابه زمین بازی

نویسنده : مجید منصور رضایی
نسبت تهران با فضاهای عمومی‌اش

نسبت تهران با فضاهای عمومی‌اش

نویسنده : مجید منصور رضایی
زنان در دارالخلافه‌ی ناصری

زنان در دارالخلافه‌ی ناصری

نویسنده : صحرا زاهد
کسوف؛ نگاهی به نسبت سینما رادیوسیتی و حافظه‌ی شهری

کسوف؛ نگاهی به نسبت سینما رادیوسیتی...

نویسنده : سعید احمدیان
میدان توپخانه، جلوه‌گاه زندگی شهر

میدان توپخانه، جلوه‌گاه زندگی شهر

نویسنده : مهنام نجفی
آزادی بند ناف مرا بُرید

آزادی بند ناف مرا بُرید

نویسنده : حسین ذبیح
نسبت توسعه تهران با مردم، سرزمین و جغرافیایش (بخش دوم)

نسبت توسعه تهران با مردم، سرزمین و ...

نویسنده : مجید منصور رضایی
نسبت توسعه تهران با مردم، سرزمین و جغرافیایش (بخش اول)

نسبت توسعه تهران با مردم، سرزمین و ...

نویسنده : مجید منصور رضایی
تهران، طبقه‌یِ متوسطِ تهران و سالمندِ طبقه‌یِ متوسطِ‌ تهران

تهران، طبقه‌یِ متوسطِ تهران و سالمن...

نویسنده : مجید منصور رضایی
radio