رُخی از کم و کیف جامعه‌ی سالمندی در شهر

گفت و گوی اختصاصی با دکتر محسن سلمان‌نژاد

ریاست شورای ملی سالمندان ایران

 

شنبه‌شهر: شورای ملی سالمندان قریب به 14 سال پیش در سال 1383 در قالب برنامه سوم توسعه شکل گرفت و دبیرخانه آن در بهزیستی قرار داده شد. مأموریت روشن این شورا با توجه به افزایش جمعیت سالمندان در کشور، تولید و اتخاذ سیاست­گذاری‌­های لازم جهت بهره‌­برداری مقتضی توسط هیئت دولت و مجلس است تا اقدامات لازم برای مصوبات قانونی در حوزه سالمندان جامعه و کشور صورت پذیرد؛ همچنین شورای ملی سالمندان با بسیج دستگاه‌­های مرتبط در امر خدما‌ت­ رسانی به سالمندان می‌کوشد با سیاست­گذاری و ایجاد سیستم یکپارچه و منسجم، خدمات جامع سالمندی را در کشور گسترش و تسریع بخشد و به افزایش سطح کیفیت زندگی سالمندان و رعایت تکریم و کرامت ایشان یاری رساند. به بهانه ۹ مهر «روز جهانی سالمندان» به محضر دکتر محسن سلمانی‌نژاد، ریاست شورای ملی سالمندان رسیدیم تا از ایشان، جویای کم و کیف شرایط زندگی سالمندان در شهر ایرانی و به طور ویژه تهران شویم.

 

***

- جناب دکتر سلمان‌­نژاد، بسیاری سالمندی را دوران حساسی از زندگی بشر می‌­دانند که طی آن فرد سالمند در معرض تهدیدات بالقوه­‌ای نظیر افزایش ابتلا به بیماری‌­های مزمن، تنهایی، انزوا و عدم برخورداری از حمایت اجتماعی قرار م‌یگیرد و به دلیل ناتوانی‌­های جسمی و ذهنی، در موارد زیادی استقلال فردی­‌اش دچار تهدید می­‌شود. از این­‌ رو با افزایش جمعیت سالمندان، گویی چرخش مهمی در سیاست­گذاری­‌های حکومت­‌های ملی و محلی در سطح جهان قابل مشاهده است که با ایجاد سیستم‌­های مراقبتی، بهداشتی، اجتماعی و خدماتی می‌­کوشند تا جوامع و شهرهای خود را در پشتیبانی و حمایت از این خرده‌ ­فرهنگ­ کارآمد سازند. بفرمایید این چرخش و اهمیت یافتن این خرده ­فرهنگ از کجا نشات می­‌گیرد و جامعه ایرانی از چه وضعیتی در این خصوص برخوردار است؟

بله، همین طور که به درستی اشاره داشتید در این دوره حکومت‌­ها نظر ویژه­‌ای به سالمندان دارند؛ چراکه در همه کشورها به دلیل کاهش مرگ و میر از یک ­سو و کاهش زاد و ولد از سوی دیگر، میزان سالمندی با شیب تندی در حال افزایش است. طبق تقسیم­ بندی­‌های جهانی اگر 7 درصد جامعه بالای 60 سال باشند، پدیده‌ی سالمندی رخ داده ­است و اگر 14 تا 20 درصد از جامعه سالمند باشند، جامعه به عنوان جامعهی سالمند و بالای 20 درصد جامعه به عنوان جامعه­­ سالخورده شناخته م‌ی­شود. جامعه ایرانی در حال حاضر دارای بیش از 9 درصد افراد سالمند است. لذا پدیده­ سالمندی در کشور رخ داده و در آستانه جامعه سالمند هستیم.

 

- با توجه به سیرِ شهرنشینی در خلال 50 سال گذشته و حضور بیش از 70 درصدی جامعه ایرانی در نقاط شهری کشور، به نظر جنابعالی آیا شهر ایرانی و در رأس آن ها، تهران بضاعت و آمادگی لازم جهت مواجهه با چنین پدیده­­ فراگیری را دارد؟

خیر. در حال حاضر، تهران و دیگر شهرهای ایرانی آمادگی‌­های لازم جهت مواجهه با این پدیده را ندارند. در شهرهایی همچون تبریز و اصفهان و مناطقی از تهران اقداماتی صورت پذیرفته­ است، اما این اقدامات تاکنون چندان چشمگیر و قابل دفاع نمی‌باشند.

 

- به طور مشخص این اقدامات چه ماهیتی دارند که شهرهایمان باید از آن­ها بهره ­مند شوند؟

مهم­ترین سازمانی که معیارهای رصد سالمندان (شاخص دیده ­بان سالمند) را در سطح جهان ارزیابی می ­کند، مؤسسه‌­ای به نام"help page" است. از منظر این مؤسسه معیارهایی که باید در خصوص سالمندان در سکونتگاه‌­های انسانی مورد توجه ویژه قرار گیرند، امنیت درآمدی، توانمندسازی سالمند، توانمندی محیط سالمند ،آموزش و سلامت است که توانمندی محیط سالمند به طور مشخص به کم و کیف سکونتگاه‌­های انسانی مورد استفاده برای این گروه اشاره دارد. بحث امنیت محیط سالمند تنها منوط به شهر نبوده، بلکه در خانه نیز مهم بوده و خانه‌­ها باید به درستی طراحی شوند. سالمندان باید از داخل خانه تا هرجایی که قصد رفتن دارند مطمئن باشند و بتوانند با امنیت کامل و سهولت مناسب قادر به حضور و جا به ­جایی باشند.

 

- یکی از ویژگی­‌های فضاهای شهری موفق که امروزه در شهرهای پیشروی جهان پیگیری می‌­شود، پاسخگوبودن فضا به نیازهای تمامی اقشار جامعه است؛ به نحوی که هر فردی بتواند به راحتی و ایمن در فضا حضور یابد و با دیگران تعاملات اجتماعی برقرار کند. نظریه طراحی فراگیر یا همه­ شمول که در سطح بین ­المللی مطرح است، تأکید بر همین مطلب دارد که جنابعالی در پاسخ پیشین به آن اشاره داشتید. اهمیت مفهوم "همه ­شمول بودن" را در خصوص خرده ­فرهنگ مورد بحث می­‌توانید کمی بیشتر برای ما روشن نمایید؟

باید توجه داشت که بیش از 60 درصد هزینه­ سلامت کشور به افراد بالای 60 سال تخصیص می­‌یابد. این در حالی است که هم ­اکنون با حدود 7 میلیون جمعیت سالمند در کشور مواجه‌ایم. تصور کنید طی 2 دهه آتی این جمعیت به ۲برابر خود خواهد رسید. در بحث سالمندی واژه‌­های آلزایمر و فالز (افتادن) از کلید واژه­‌های اساسی و مهمی به شمار می­‌روند که هزینه­‌های بسیاربالایی به سیستم بهداشت و درمان کشور تحمیل می­‌کنند.

حضور سالمند در محیط‌­های شهری، نیازمند مجموعه عوامل متعددی از طراحی معابر گرفته تا ساختار حمل­ و­نقل عمومی، روشنایی، امنیت، مبلمان شهری و مابقی موارد است. در کشورهای پیشرو که متوجه اهمیت حضور سالمندان و معلولانشان در محیط‌­های شهری شده­‌اند، دقت نظر ویژه­‌ای در طراحی‌­ها و ارائه خدمات و تسهیلات جهت رفاه حال سالمندان صورت می‌­پذیرد. از این رو،‌ در شهرهای دوستدار سالمند می‌­توان به طراحی­‌های ویژه‌­ای همچون کج­‌ شدن اتوبوس‌­ها جهت ورود ساده معلولان و سالمندان یا در نظرگرفتن فضاهایی ویژه­ سالمندان در این وسایل اشاره کرد. از سوی دیگر، سالمندی که به هر اداره و سازمانی مراجعه دارد این مجموعه‌­ها موظف‌­اند دسترسی مناسب برای این افراد را در قالب سطوح شیب­دار، دستگیره‌­ها، بالابرها و ... تأمین نماید. مواردی که در شهرهای امروز ما چندان به آن‌­ها دقت نمی‌شود.

 

- در شرایط فعلی کشور، تحقق چنین برنامه‌­ها و اقداماتی که اشاره فرمودید، چه پروسه زمانی را طلب می­‌کند تا بتوانیم این تصور را داشته باشیم پیش از آن زمان که کشور به دوره سالمندی خود برسد، شهرهایمان به حد قابل قبولی از آمادگی رسیده‌­اند؟

خیلی باید امیدوار بود. چراکه در سال 95 پس از سال‌ها کش و قوس، سند سالمندی کشور نوشته شد و در اختیار سازمان برنامه و بودجه قرار داده شد. امروز به مدد فعالیت­‌های شورای ملی سالمندان و دیگر بخش‌­ها، سیاستمداران کشور، سازمان‌­ها، ورزارتخانه‌­ها و ادارات به طور ویژه متوجه­­ ویژگی منحصر به فرد هرم سنی و پیامدهای آن در کشور شده­‌اند. همانطور که مستحضرید، پیک جمعیتی اواخر دهه­‌های 50 و 60، هرم جمعیتی ایران را در میانه­ هرم به شکل یک بیرون­‌ زدگی درآورده است. این بخش، 33 درصد جمعیت کشور را شکل می­‌دهند که در حال حاضر در میانه سنین جوانی خود به سر می­‌برند. این گروه در حدود 20 تا 30 آینده به مرز 60 سالگی نزدیک می­‌شوند. بر اساس سند ملی یادشده، هئیت دولت می­‌باید مصوبه­‌های لازم و مجلس، قانون­‌های لازم را در خصوص نحوه مواجهه با امر سالمندی کشور مهیا نمایند.

 

- در کنار اقدامات به نظر متعددی که ساختار مدیریت شهری می­‌باید در مواجهه با مناسب­ سازی محیط سالمند طی دو سه دهه آتی انجام دهد، به چه اقدامات مهم دیگری در حمایت از سالمندان می­‌توان اشاره کرد؟ و چه دستگاه­‌هایی مهم­ترین نقش را عهده‌دار می باشند؟

بیش از آگاهی جامعه و خود سالمند در خصوص ویژگی­‌ها و شرایط این دوره از زندگی، شاید یکی از مهم­ترین بخش­‌هایی که نیازمند تقویت و ایجاد سازوکارهای ضروری است، بحث بیمه­‌ها است. به عنوان مثال بحث «بیمه مراقبتی طولانی ­مدت» یکی از بحث‌­های جدی است و برای سالمندانی باید تعریف شود که برای مثال تنها زندگی می­‌کنند و در آستانه "فالز" قرار دارند و باید به پرستار دسترسی داشته باشند. امری که به مراقبت­‌های جدی نیاز دارد و رفع این نیازها به مراتب نیازمند تأمین منابع مالی است. منابع مالی را باید بیمه­‌ها تأمین نمایند. تعهداتی که نیازمند قانون جدی و کارآمد است و سند ملی سالمندی در این خصوص پیشنهاداتی را ارائه کرده ­است. در خصوص تعداد دستگاه­‌هایی که در امر سالمندان موظف به ایفای نقش می­‌باشند، باید به طور مشخص به 14 دستگاه همچون: وزارت رفاه، وزارت ورزش و جوانان، صداوسیما، وزارت راه و شهرسازی، وزارت بهداشت و درمان و ... اشاره کرد. از دیگر سوی با توجه به ابعاد و وجوه چندبعدی مساله نباید از نقش پیشرویNGO ها در حوزه سالمندی غافل ماند. در حال حاضر به مدد همکاری و تعاملات شورای ملی سالمندان، تعداد پنجاه NGO سالمندی مستقیماً زیر نظر سازمان بهزیستی در کشور مشغول به فعالیت است که به عنوان بازوهای اجرایی بسیار حائز اهمیتی می‌باشند.

 

- در ساختار مدیریت شهری، به طور مشخص شهرداری‌­ها می­‌توانند چه نقشی را در بهبود کیفیت محیط ­زیست سالمندان در شهرها ایفا نمایند؟

میزان ایفای نقش شهرداری­‌ها با توجه به تعریف وظایف کاملاً متفاوت است. علاوه بر بهبود کیفیت کالبدی ـ فضایی و زیست­ محیطی شهرها که به نظر می­‌رسد وجه اشتراک تمامی شهرداری‌­ها در قبال شهروندانش است که گروه‌­های سالمند را نیز در برمی­‌گیرد، ایجاد فضاهایی مناسب همچون CBO و نیز ارائه خدمات ویژه برای این گروه از وظایفی است که می‌­تواند توسط شهرداری­‌ها پیگیری شود. برای مثال شهرداری‌­ها در کشور سوئد - که بر اساس معیارهای مؤسسه­ دیده­‌بان سالمند، با رفاه­‌ترین کشور دنیا برای سالمندان به شمار می­‌رود- با تقلیل تعداد خانه­‌های سالمندان، این گروه­ را دعوت به حضور و ادامه­ زندگی در خانه­‌های خود کرده و سرویس­‌های لازم را در خانه­‌هایشان به آن­ها ارائه می­‌دهد. در حال حاضر شهرداری­‌ها در شهرهای سوئد موظف­‌اند تا تمامی خدمات حتی یک کتاب را در اسرع وقت تهیه کرده و در اختیار سالمندان قرار دهند. اما شایان ذکر است که این حمایت‌­ها تنها و تنها به مدد قوانینی است که در مجلس قانون­گذاری مصوب و ابلاغ شده‌­اند. در شهرداری­‌های سوئد حداقل 5 سازمان نظارتی قوی، نحوه­ خدما‌ت­رسانی شهرداری‌­ها به سالمندان را مورد ارزیابی قرار می‌دهند.

 

 

- جناب دکتر سلمان‌­نژاد، بر اساس آمار و ارقام بیش از 10 درصد جمعیت تهران را سالمندان تشکیل می‌دهند. اکنون قریب به یک دهه است که شهرداری تهران ادعا می­‌کند «تهران، شهر دوستدار سالمند» است. از این ­رو، لایحه شهر دوستدار سالمند از سوی شهرداری به شورای شهر ارسال و در سال 1391 به تصویب رسید و «دبیرخانه شهر دوستدار سالمند» نیز با عضویت نمایندگان کلیه معاونت­‌های شهرداری در معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران تشکیل شده‌ ­است. فارغ از ادعاهایی این چنینی، به نظر جنابعالی آیا تهران آن شهری است که سالمندانش را دوست داشته و در راستای تحقق این مسئولیت، اقدامات لازم جهت حضور و یاری مناسب به سالمندان در تهران را فراهم آورده باشد؟

به نظر بنده، تهران به هیچ وجه شهر دوستدار سالمند نیست؛ به خصوص در مناطق مرکزی به سمت جنوب این شهر. اما شاید مناطقی همچون 22 و 21 تهران از فرصت­‌های لازم برای تبدیل شدن به مناطق دوستدار سالمند و اجرای معیارهای جهانی آن برخوردار باشند. با این حال اگرچه می‌توان به اقداماتی از سوی مدیریت شهری اشاره کرد اما این اقدامات بیشتر حالت نمایشی دارند؛ چرا که پشتوانه­­ قانونی صحیح و همچنین نهادهای ارزیابی تعریف شده­‌ای جهت احقاق این حقوق تعریف نشده­‌اند. یکی از معضلاتی که سالمندان تهران با آن مواجه‌­اند، نبود فضاهایی مناسب برای گذران اوقات فراغت است. توجه به خلق چنین فضاهایی یکی از معیارهای مهمی است که می­‌تواند تهران را به سوی شهر دوستدار سالمند سوق دهد. مشاهدات نشان می­‌دهد سالمندان گرایش دارند تا زمان خود را با یکدیگر بگذرانند. ایجاد فضاهایی مخصوص برای اجتماع سالمندان که بتواند فضاهای امنی را برای حضور و گفت­ وگوی سالمندان فراهم نماید، علاوه بر حضور این افراد در شهر می­‌تواند موجبات رخدادهای مؤثری همچون انجام غربالگری سلامت در هر ماه توسط پزشک یا ارائه مشاوره­‌های حقوقی یا روانشناسی را برای آنان فراهم سازد. بخش اعظمی از این رخدادها می­‌تواند توسط خود سالمندان صورت پذیرد. آیین­‌نامه چگونگی ایجاد این مراکز در شورای ملی سالمندان درحال تهیه است که شامل فضاهایی از 70 تا 100 متر تا 1000 متر می­‌شود که سطوح مختلفی از خدمات مختص سالمندان را ارائه می­‌دهند. مراکزی که ایجاد آن­ها به طور مشخص نیازمند ورود و همکاری شهرداری تهران است.

 

- مطالعه­ ادبیات حوزه شهرسازی معاصر حکایت از چرخشی قابل توجه در تعریف شهرها­ی امروزی دارد. در این عصر گویی بسیاری اعتقاد یافته‌­اند که آنچه شهرها را می­‌سازد، حضور پررنگ و مشارکت مردم از خرده فرهنگ­‌های مختلف در شهرها است. در ایران به نظر می­‌رسد شهرهایی همچون اصفهان، تبریز، شیراز و رشت که توانسته­‌اند ساختار فرهنگی و تاریخی خود را بهتر حفظ نمایند، فرصت و دلایل بیشتری را برای حضور سالمندانش در فضاهای عمومی فراهم می­‌سازند. در این راستا ارزیابی جنابعالی از مدنیت تهران در نسبت با سالمندانش چگونه است؟

تهران پایتخت است و همچون بسیاری دیگر از پایتخت‌­ها ویژگی­‌های منحصر به فردی دارد. بالا بودن سرعت و هزینه زندگی، تراکم بالای جمعیت، آلودگی­‌ها و شاید فاصله­ زیاد مقاصد، سبک زندگی منحصر به فردی را به تهران می­‌دهد. در این خصوص باید توجه داشته باشیم حضور و میزان استفاده سالمندان از شهر و محیط­‌های شهری در جامعه­ ما تنها مختص به ویژگی­‌های شهری نیست. سالمندان فارغ از مشکلات حرکتی و نظیر آن، معضلاتی دارند که بسیار جدی­تر از مباحث بحث­ شده است. نیازمند شدن سالمندان در دوره سالمندی که به سبب کاهش منابع مالی و نبود ساختارهای حمایتی تعریف شده رخ می­‌دهد منجر به کاهش منزلت و کرامت این گروه در جامعه شده و سبب جدایی­ گزینی این گروه از جامعه می­‌شود.

 

- در این خصوص چه اقدامات مناسبی می­‌تواند صورت پذیرد؟

با توجه به شرایط کشور، افزایش حقوق این افراد در شرایط فعلی کشور کار دشواری است اما می­‌توان خدمات و پشتیبانی­‌های لازم جهت حفظ منزلت و کرامت این افراد در سطح شهر را ارزان و در دسترس کرد. مشاهدات ما حکایت از آن دارد که اغلب سالمندان از نظر روحی شرایط مناسبی نداشته و نیازمند اقدامات مشاوره­‌ای و حمایتی­‌اند که در این امر بسیار ضعیف عمل کرده­‌ایم. برای مثال یکی از کارهایی که شهرداری­ می­‌تواند در این خصوص انجام دهد، افزایش مشارکت­‌های اجتماعی این گروه در جامعه با کمک و ارائه خدمات لازم به ایشان همچون؛ ارائه کارت­‌های منزلت جهت استفاده از امکانات حمل و نقل، باشگاه­‌ها، فرهنگسراها و توانمندسازی این گروه­‌ها است.

 

اشتراک گذاری
chat نظرات

پر بازدید ترین ها

خیابان امین السلطانی که قوام یافت

خیابان امین السلطانی که قوام یافت

نویسنده : مریم میرزایی
از تهران به طهران مرا راهی نشان ده!

از تهران به طهران مرا راهی نشان ده!

نویسنده : مجید منصور رضایی
طلوعِ پایتختیِ تهران

طلوعِ پایتختیِ تهران

نویسنده : مجید منصور رضایی
طلوعِ پایتختیِ تهران  (بخش دوم)

طلوعِ پایتختیِ تهران (بخش دوم)

نویسنده : مجید منصور رضایی
فضا، زن و تجربه‌ی تهران

فضا، زن و تجربه‌ی تهران

نویسنده : مریم کریمی
حافظه می سوزانی، چند؟

حافظه می سوزانی، چند؟

نویسنده : مجید منصور رضایی
نسبت تهران با فضاهای عمومی‌اش

نسبت تهران با فضاهای عمومی‌اش

نویسنده : مجید منصور رضایی
زنان در دارالخلافه‌ی ناصری

زنان در دارالخلافه‌ی ناصری

نویسنده : صحرا زاهد
مالوپاساژ؛ به مثابه زمین بازی

مالوپاساژ؛ به مثابه زمین بازی

نویسنده : مجید منصور رضایی
کسوف؛ نگاهی به نسبت سینما رادیوسیتی و حافظه‌ی شهری

کسوف؛ نگاهی به نسبت سینما رادیوسیتی...

نویسنده : سعید احمدیان
میدان توپخانه، جلوه‌گاه زندگی شهر

میدان توپخانه، جلوه‌گاه زندگی شهر

نویسنده : مهنام نجفی
تهران، طبقه‌یِ متوسطِ تهران و سالمندِ طبقه‌یِ متوسطِ‌ تهران

تهران، طبقه‌یِ متوسطِ تهران و سالمن...

نویسنده : مجید منصور رضایی
آزادی بند ناف مرا بُرید

آزادی بند ناف مرا بُرید

نویسنده : حسین ذبیح
نسبت توسعه تهران با مردم، سرزمین و جغرافیایش (بخش دوم)

نسبت توسعه تهران با مردم، سرزمین و ...

نویسنده : مجید منصور رضایی
نسبت توسعه تهران با مردم، سرزمین و جغرافیایش (بخش اول)

نسبت توسعه تهران با مردم، سرزمین و ...

نویسنده : مجید منصور رضایی
radio